Τι είναι όμως η καινοτομία και σε τι αποσκοπεί;

Είναι οποιαδήποτε νεωτεριστική μέθοδος, δράση, εφαρμογή μας επιτρέπει να επιτύχουμε πιο αποτελεσματικά έναν προκαθορισμένο στόχο.  Η αποτελεσματικότητα ορίζεται σε σχέση με το στόχο και τις εκάστοτε συνθήκες, περιορισμούς και προκλήσεις. Ο στόχος μπορεί να είναι καλύτερα προϊόντα, καλύτερες υπηρεσίες (δημόσιες και ιδιωτικές), καλύτερο περιβάλλον, αλλά ό,τι και να είναι, επηρεάζει άμεσα την καθημερινότητά μας.  Επομένως η καινοτομία, αντίθετα από την επικρατούσα αντίληψη, ότι αφορά μόνο ορισμένους χωμένους στα εργαστήρια επιστήμονες που δεν έχουν καμία επαφή με την πραγματικότητα και με το άμεσο περιβάλλον μας, μας αφορά όλους.  Ακόμα περισσότερο, δεν αφορά μόνο την τεχνολογία, αλλά και άλλους τομείς που ορίζουν τελικά την καθημερινότητά μας.

 Ας πάρουμε το παράδειγμα της Ευρωπαϊκής Ένωσης.  Το 2010, η ΕΕ υιοθέτησε μια στρατηγική δεκαετίας, την "Ευρώπη 2020", ώστε να μπορέσει να αντιμετωπίσει τις επιπτώσεις της χρηματοπιστωτικής κρίσης και να ξαναμπεί σε τροχιά οικονομικής ανάπτυξης. 

Ποιες είναι οι προκλήσεις που αντιμετωπίζει η Ευρώπη και ακόμα περισσότερο βέβαια η Ελλάδα;  Οι τεράστιοι δημοσιονομικοί περιορισμοί, οι μεγάλες δημογραφικές αλλαγές, ο εντεινόμενος ανταγωνισμός σε διεθνές επίπεδο.  Και όλα αυτά επικρατούν σε συνθήκες κλιματικής αλλαγής, ενεργειακών προβλημάτων, έλλειψης και εξάντλησης των φυσικών πόρων, γήρανσης του πληθυσμού.  Πρέπει, λοιπόν, να αναπτυχθούμε με έναν τρόπο που θα είναι και οικονομικά και περιβαλλοντικά και κοινωνικά βιώσιμος.  Και αυτό για να γίνει χρειαζόμαστε την ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΑ. 

 Και πράγματι, η καινοτομία είναι ένας από τους κύριους στόχους της στρατηγικής ΕΕ 2020, ενώ η Ένωση Καινοτομίας είναι μία από τις 7 εμβληματικές πρωτοβουλίες που έχουν ανακοινωθεί στο πλαίσιο της στρατηγικής Ευρώπη 2020.  Η πρωτοβουλία αυτή αποσκοπεί σε αποτελεσματικότερη πρόσβαση στη χρηματοδότηση της  έρευνας και καινοτομίας, ώστε καινοτόμες ιδέες να μπορέσουν μετατραπούν σε προϊόντα και υπηρεσίες που θα τονώσουν την ανταγωνιστικότητα και θα δημιουργήσουν οικονομική μεγέθυνση και νέες θέσεις εργασίας.

 Η καινοτομία δηλαδή είναι μια αναγκαιότητα που πρέπει να διαπνέει όλες τις πολιτικές, όλους τους τομείς -δημόσιο και ιδιωτικό- όλους τους κλάδους, όλα τα μεγέθη επιχειρήσεων.  Μάλιστα η καινοτομία θα πρέπει να επιστρατευθεί ακόμα περισσότερο στους τομείς, κλάδους, παράγοντες και περιφέρειες που ακριβώς φαίνονται να υπολείπονται σε επιδόσεις. 

 Πώς όλα αυτά σχετίζονται με τη νησιωτικότητα; 

 Ένα νησί, όπως η Κρήτη, έχει πολλά πλεονεκτήματα προς αξιοποίηση και αρκετά προβλήματα προς αντιμετώπιση.  Μεταξύ των πλεονεκτημάτων είναι η ποιότητα του γεωφυσικού τοπίου, η εξωστρέφεια του νησιού, οι ιδιαίτερα ευνοϊκές κλιματικές συνθήκες για την ανάπτυξη μιας γεωργίας ποιοτικών προϊόντων, για την ανάπτυξη ενός ποιοτικού και βιώσιμου τουρισμού, για την αξιοποίηση ανανεώσιμων πηγών ενέργειας.  Μεταξύ των προβλημάτων είναι το περιορισμένο των φυσικών και ενεργειακών πόρων, η δυσκολία στην προσβασιμότητα που μειώνει την ανταγωνιστικότητα των προϊόντων και των υπηρεσιών.  Τα νησιά συνήθως αναπτύσσουν τον τουρισμό και τη γεωργία σε ανταγωνισμό μεταξύ τους για τη χρήση ενέργειας και φυσικών πόρων.  Το ίδιο συμβαίνει και μεταξύ της τουριστικής, οικιακής και γεωργικής χρήσης.  Ο τουρισμός επιβαρύνει το ισοζύγιο της ενέργειας και των φυσικών πόρων.  Η απώλεια σε ενέργεια και νερό από την αδυναμία επανάκτησής τους από τα πεταμένα τρόφιμα είναι ένα ακόμα πρόβλημα.  Η σπατάλη των τροφίμων ένα άλλο.  Στο κομμάτι της ενέργειας το πρόβλημα είναι πολλαπλό.  Όχι μόνο κατασπαταλάται ενέργεια από διάφορους τομείς·  όχι μόνο καταναλώνεται μη ανανεώσιμη ενέργεια, η οποία μάλιστα ρυπαίνει το περιβάλλον και συντελεί στην επιδείνωση της κλιματικής αλλαγής·  δεν αξιοποιούνται καν τα προτερήματα που έχουν πολλά από τα νησιά μας για παραγωγή ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, ήλιο, άνεμο κυματισμό (θαλάσσια ενέργεια).

Στη γεωργία η καινοτομία είναι απολύτως αναγκαίο να δράσει καταλυτικά για την ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας βάσει της τυποποίησης και της πιστοποίησης της ποιότητας και της ασφάλειας των αγροδιατροφικών προϊόντων.  Πρέπει να προωθηθεί για τη διαχείριση του κινδύνου και την πρόληψη κρίσεων στον αγροδιατροφικό τομέα.  Η καινοτομία πρέπει να καλύψει τα κενά στην άμεση, έγκυρη και απόλυτα ενημερωμένη για τις τελευταίες εξελίξεις  κατάρτιση των αγροτών.  Πρέπει ακόμα να μετατρέψει τη γεωργία σε βασικό παράγοντα αντιμετώπισης αλλά και επίλυσης του προβλήματος της κλιματικής αλλαγής, με την προώθηση όχι μόνο μειώσεων στις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου αλλά και με εξεύρεση αποτελεσματικότερων τρόπων αποθήκευσης του διοξειδίου του άνθρακα στο έδαφος.  Είναι χαρακτηριστικό ότι οι μέχρι σήμερα κατευθυντήριες γραμμές της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για τη νέα μεταρρύθμιση της Κοινής Γεωργικής Πολιτικής που θα ισχύσει από το 2014 έως το 2020 προσδίδουν στη γεωργία βασικό ρόλο για τη μείωση του προβλήματος της κλιματικής αλλαγής αλλά και προωθούν την καινοτομία ως βασικό άξονα  για την αύξηση της ανταγωνιστικότητας, την προστασία του περιβάλλοντος και τη βελτίωση της ποιότητας ζωής στην ύπαιθρο.

 Νησιωτικότητα και ενεργειακή καινοτομία

 Ανάμεσα στα προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι περισσότερες νησιωτικές περιοχές είναι και η περιορισμένη προσβασιμότητα στα ηπειρωτικά δίκτυα ηλεκτρικού ρεύματος.  Τα περισσότερα ελληνικά νησιά, ως μη διασυνδεδεμένα με το κεντρικό ηλεκτρικό δίκτυο, αναγκάζονται να εισάγουν πετρέλαιο για να παράγουν ρεύμα.  Η κατάσταση αυτή απομακρύνει τη χώρα μας και άλλες νησιωτικές χώρες από τον ευρωπαϊκό στόχο για τη παραγωγή του 20% της ενέργειάς της Ε.Ε. από ΑΠΕ μέχρι το 2020. 

 Ωστόσο την ίδια στιγμή, οι νησιωτικές περιοχές της Ευρώπης πρωτοπορούν στην εφαρμογή καινοτόμων λύσεων στα ενεργειακά τους προβλήματα, μεταξύ των οποίων συγκαταλέγεται και η εξάρτηση από την ευμετάβλητη τιμή του πετρελαίου. 

 Το Ελ Ιέρο της Ισπανίας μέχρι το τέλος του χρόνου θα είναι  το πρώτο νησί παγκοσμίως που θα καταναλώνει εξ ολοκλήρου ανανεώσιμες πηγές ενέργειας.  Τα νησιά έχουν ηγηθεί της προσπάθειας για πραγματική ενεργειακή και περιβαλλοντική καινοτομία, αφού οι ιδιαιτερότητες των νησιών απαιτούν ουσιαστικές λύσεις.  Σε πολλές περιπτώσεις, η καινοτομία αφορά τις συνεχώς εξελισσόμενες τεχνολογίες που αφενός μειώνουν το κόστος της ανανεώσιμης ενέργειας και αφετέρου βελτιώνουν την ενεργειακή αποδοτικότητα των εγκαταστάσεών της.  Αυτή η τάση έχει ωφελήσει και τα ελληνικά (μη-διασυνδεδεμένα) νησιά, τα οποία με τις νέες εγκαταστάσεις που προστέθηκαν τα τελευταία χρόνια έφτασαν τον Αύγουστο του 2011 να παράγουν κατά μέσο όρο το 15% της ηλεκτροπαραγωγής τους από Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας, τη στιγμή που 18% είναι ο στόχος της Ελλάδας για τις ΑΠΕ το 2020.  Μάλιστα τον ίδιο μήνα, η Κρήτη παρουσίασε το υψηλότερο ποσοστό συμμετοχής ΑΠΕ στην ηλεκτροπαραγωγή, με 22.6%. 

 Αυτή η εξέλιξη δίνει αισιοδοξία και για τις δυνατότητες που θα μπορούσε να δώσει στα νησιά η χρήση ηλεκτροκίνητων αυτοκινήτων, με ανανεώσιμη ενέργεια. Τα οφέλη μιας τέτοιας λύσης θα ήταν πολλαπλά, συνδυάζοντας χαμηλό κόστος για τον καταναλωτή, μηδενική ατμοσφαιρική ρύπανση και μηδενικές εκπομπές άνθρακα.  Θα ήταν δε και εξαιρετικά σημαντικά, αφού οι μεταφορές και οι μετακινήσεις στην Ε.Ε. παράγουν σοβαρή ατμοσφαιρική ρύπανση και περίπου το ένα τέταρτο των συνολικών εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα - μάλιστα τα Ι.Χ. από μόνα τους παράγουν το 12% των εκπομπών.  Όσο για τη μέτρηση των πραγματικών εκπομπών άνθρακα ενός ηλεκτρικού αυτοκινήτου, πρέπει να συνυπολογίσουμε την προέλευση του ηλεκτρικού ρεύματος που τροφοδοτεί την μπαταρία.  Μόνο οι χώρες ή οι περιοχές που παράγουν υψηλό ποσοστό ρεύματος με ΑΠΕ μπορούν να εκμεταλλευτούν τα ηλεκτρικά αυτοκίνητα για τη μείωση των εκπομπών, αφού αλλιώς η καύση πετρελαίου στο εργοστάσιο θα εξουδετέρωνε το κέρδος που έχουμε από το ίδιο το όχημα.  Επομένως, οι πλούσιες σε ΑΠΕ νησιωτικές περιοχές μπορούν μέσα από τη προώθηση των καθαρών οχημάτων στο μέλλον να πολλαπλασιάσουν τη δράση τους για το κλίμα.

Πρόκειται για μια λύση που ήδη προωθείται με ιδιαίτερα κίνητρα και προβλέψεις σε πολιτείες των ΗΠΑ, όπως η νησιωτική Χαβάη, ενώ στην Ε.Ε. μένει να εναρμονισθούν οι τεχνολογίες μπαταρίας και ανατροφοδότησης ώστε να εξασφαλιστεί η ελεύθερη οδήγηση κάθε ηλεκτροκίνητου αυτοκινήτου ανά την επικράτεια της Ένωσης.

 Μια άλλη πρωτοβουλία των νησιών είναι η χρήση της καινοτομίας ακόμα και στον ίδιο το σχεδιασμό της νησιωτικής πολιτικής.  Την προηγούμενη εβδομάδα τα διεθνή μέσα ενημέρωσης  πρόβαλαν την απόφαση της κυβέρνησης των Μαλδίβων να αξιοποιήσει το διαδίκτυο ώστε να προσελκύσει τη συμμετοχή ειδικών αλλά και απλών πολιτών στην προσπάθεια προσδιορισμού του σχεδίου για παύση επιβάρυνσης του περιβάλλοντος εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα μέχρι το 2020. 

 Στον τουρισμό τώρα. 

 Το μοντέλο που κυριάρχησε σχεδόν στο νησιωτικό χώρο της Ελλάδας από τη δεκαετία του ’70 είναι αυτό που έχει οδηγηθεί διεθνώς τα τελευταία χρόνια σε κλιμακούμενη κρίση και χαρακτηρίζεται από ανυπαρξία σχεδιασμού και οργάνωσης της ανάπτυξης.   Σε αυτό το μοντέλο, οι χρήσεις γης, οι πολεοδομήσεις οικιστικών περιοχών, η προστασία ευαίσθητων περιοχών, η φέρουσα ικανότητα, ήταν και  παρέμειναν άγνωστοι όροι.   Στην Ελλάδα, το κυρίαρχο στοιχείο του τουριστικού προϊόντος ήταν η τριπλή συγκέντρωση: α) μια θεματική, γύρω από το κυρίαρχο προϊόν «ήλιος και θάλασσα», β) μια γεωγραφική, κατά μήκος της παραλιακής ζώνης και γ) μια χρονική, στους θερινούς μήνες.

 Σήμερα, ο τουρισμός καλείται να συνδυάσει αποτελεσματικά την τοπική επιχειρηματικότητα με την αειφόρο ανάπτυξη, την ενίσχυση της οικονομικής ανταγωνιστικότητας των νησιών, μέσω της διαφοροποίησης των προϊόντων και των υπηρεσιών του τουρισμού.   Η καινοτομία πρέπει να τεθεί στις υπηρεσίες μιας τέτοιας  διαφοροποίησης που θα συνδέεται με την αειφόρο χρήση των τοπικών πόρων, κατά τρόπο συμβατό με τη διατήρηση του περιβάλλοντος.

 Ο στόχος, για παράδειγμα, της ενεργειακής αυτονομίας των ευρωπαϊκών νησιών, το υπόστρωμα ενός τεράστιου δυναμικού Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας και ο στόχος της εξοικονόμησης φυσικών πόρων στις τουριστικές δραστηριότητες θα μπορούσε να καταστήσει τα νησιά πρωτοπόρα στην ανάπτυξη τεχνολογικών εφαρμογών και καλών πρακτικών που συμβάλλουν στη μείωση των εκπομπών CO2.

 Ήδη, τον Απρίλιο του 2011, αναλήφθηκε Το Σύμφωνο των Νησιών, μια ευρωπαϊκή πρωτοβουλία με σκοπό τη μείωση των εκπομπών CO₂ κατά τουλάχιστον 20% μέχρι το 2020.  Μέχρι σήμερα έχουν υπογράψει 52 Περιφέρειες, μεταξύ των οποίων και η Κρήτη, καθώς και πολλοί Δήμαρχοι, 15 εκ των οποίων προέρχονται από τα νησιά του Αιγαίου.  Όσοι έχουν υπογράψει λοιπόν δεσμεύονται  να υποβάλουν βιώσιμα ενεργειακά σχέδια δράσης για τα νησιά, να αναπτύξουν ώριμα έργα για χρηματοδότηση,  να κινητοποιήσουν επενδύσεις σε έργα βιώσιμης ενέργειας και να αναδείξουν νέα χρηματοδοτικά εργαλεία, με ενισχυμένη συμμετοχή των τοπικών φορέων.

 Στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, ευρωβουλευτές από διάφορα Κράτη Μέλη έχουν ήδη εκφράσει την ικανοποίησή τους για την άτυπη λειτουργία του Συμφώνου και έχουν καταλήξει σε μια κοινή συμφωνία σε ότι αφορά την ανάγκη ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑΣ μιας διακριτής επίσημης πρωτοβουλίας για την αειφορική χρήση της ενέργειας στα νησιά της Ευρώπης. Για το λόγο αυτό, στα πλαίσια της κοινοβουλευτικής εργασίας, πήρα πρωτοβουλία για την σύνταξη μιας Γραπτής Δήλωσης για το Σύμφωνο των Νησιών, την οποία προσυπογράφω μαζί με άλλους 4 άλλης εθνικότητας Ευρωβουλευτές - διαφόρων πολιτικών ομάδων - από νησιωτικές περιφέρειες και η οποία έχει ήδη τεθεί στη διάθεση όλων των Ευρωβουλευτών προς στήριξη, με στόχο την υιοθέτηση του Συμφώνου ως επίσημη θέση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου.

 Εν κατακλείδι, η καινοτομία θα πρέπει να λειτουργήσει ως μέσο γεφύρωσης του χάσματος που δημιουργούν στη διαδικασία της ανάπτυξης ανταγωνιστικές χρήσεις και τυχόν ασυμβατότητες με γενικούς και επιμέρους στόχους.  Ιδιαίτερα στα νησιά.  Η καινοτομία πρέπει να γίνει όχημα για την ανάδειξη συγκριτικών πλεονεκτημάτων και μέσο για την επίλυση προβλημάτων.  Μόνο μέσα από την καινοτομία θα μπορέσουμε να ξεπεράσουμε τα εμπόδια της ανταγωνιστικότητας από τη δύσκολη πρόσβαση, τους περιορισμούς στις υπηρεσίες υγείας και μεταφορών, στη διάχυση της τόσο αναγκαίας για τη σύγχρονη γεωργία και επιχειρηματικότητα ενημέρωσης και πληροφόρησης, στην πρόσβαση σε τεχνογνωσία από πρότυπα κέντρα κατάρτισης, στην ανάπτυξη του ηλεκτρονικού εμπορίου.

 Σήμερα περισσότερο από ποτέ άλλοτε, θα πρέπει να επιδιωχθεί η εφαρμογή της καινοτομίας όχι μόνο στον ιδιωτικό τομέα αλλά και στο δημόσιο, για αποτελεσματικότητα στις διαδικασίες και οργανωτικές βελτιώσεις.  Πρέπει να προωθηθεί η καινοτομία στις μικρές και μεσαίου μεγέθους επιχειρήσεις -όχι μόνο στις μεγάλες-, στους τομείς της ενέργειας, των μεταφορών, της γεωργίας, της αποδοτικότερης χρήσης των φυσικών πόρων (νερού και εδάφους), της μείωσης εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου, της μείωσης της κατανάλωσης ενέργειας, στα μοντέλα επιχειρήσεων, το μάρκετινγκ, το σχέδιο και τη δημιουργία εμπορικών σημάτων, στα πρότυπα και τις υπηρεσίες που προσδίδουν επιπρόσθετη αξία στα προϊόντα, στην υγεία, την εκπαίδευση.  Πρέπει να εισαχθεί η καινοτομία στον τομέα του χωροταξικού σχεδιασμού, των υποδομών, των τεχνολογιών της πληροφορίας και επικοινωνίας, της φορολογίας σε όλα τα επίπεδα.  Πρέπει ακόμα  να εξασφαλισθεί ως αναγκαία προϋπόθεση για όλα αυτά μια αυστηρή εφαρμογή κανόνων ανταγωνισμού σε όλες τις αγορές, ώστε να διασφαλισθεί η πρόσβαση νεοεισερχόμενων επιχειρήσεων στην αγορά και τις ευκαιρίες.  Και πρέπει, πάνω απ΄ όλα, να αναπτύξουμε  μια κουλτούρα καινοτομίας.